“Düşünür ki, deputatsansa, qanunsuz işləri də görə bilərsən”

Milli Məclisin deputatı, Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin sabiq sədri Mehriban Vəliyeva “Qafqazinfo”ya müsahibə verib.

Sözügedən müsahibəni təqdim edirik:

- Milli Məclisdə ilk dəfədir təmsil olunursunuz. Bildiyiniz kimi, parlamentdə birinci çağırışdan təmsil olunan deputatlarımız da var. Təcrübə baxımından çətinlikləriniz oldumu?

- Əlbəttə ki, ölkənin qanunvericilik səviyyəsində Milli Məclisini təmsil etmək, deputat olmaq böyük şərəfdir. Digər tərəfdən, təxminən 51 min insanın seçdiyi biri olmaq, onları təmsil etmək həm böyük şərəfdir, həm də məsuliyyətdir. Bu baxımdan, mən həm qürur duyuram, həm də məsuliyyət hissi yaşayıram. Əlbəttə, ilk anda düşündüyüm bu oldu ki, bacaracağammı? Düşünürəm ki, bacardım. Çünki mənə elə gəlir ki, hər bir insanın fəaliyyətində onun transformasiya bacarığının, ümumiyyətlə, bacarıqlarının olması ümdə məsələdir. Görünür, uzun illər təhsildə çalışmağım, analitik və tənqidi yanaşmağım, filoloji düşüncəm, siyasi baxışım mənə dəstək ola bildi. Mən çalışıram ki, həm seçicilərimi təmsil edə bilim, həm də qanunvericilik səviyyəsində üzvü olduğum komitələrdə - Elm və təhsil komitəsində, Ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsində vacib qanunvericilik aktlarının qəbul olunmasına töhfə verə bilim. Burada da ən vacib məsələlərdən biri insanın zəhmətkeş olmasıdır.

- Yəni çətinlikləriniz olmadı...

- Düşünürəm ki, o qədər də yox.

- Bildiyim qədərilə, seçicilərinizlə tez-tez görüşləriniz olur. Onlardan sizə daxil olan şikayətlər daha çox nə ilə bağlıdır?

- Bizim seçicilərimizlə ayda minimum 2 dəfə görüşlərimiz olur. Əlavə görüşlər, tədbirlər təşkil edirik. Mənə görə, millət vəkili xalqın içində olmalıdır və onları ən azından eşitməyi bacarmalıdır. Seçicilərdən müxtəlif mövzularda müraciətlər daxil olur. Bəzən subyektiv yanaşmalar olur. Elə seçicilərimiz var ki, düşünür, əgər sən millət vəkilisənsə, qanunsuz işləri də reallaşdıra bilərsən. Bəzən qanunsuz məsələlərlə bağlı da müraciətlər olur. Təbii ki, biz bunların hamısını tənzimləyirik, qanuni tərəfi izah edirik. Amma həm də müvafiq qurumlarla əlaqə yaradaraq onlara dəstək olmağa çalışırıq. Ən çox müraciət olunan məsələlər məşğulluq, sosial-məişət məsələləri ilə bağlı olur.

- Özünüz də qeyd etdiyiniz kimi, Elm və təhsil komitəsinin üzvüsünüz. Ona görə, bu istiqamətdə fikirləriniz maraqlıdır. Sizcə, ölkədə təhsilin səviyyəsi ürəkaçandır?

- Biz bu gün yeni dövrdə, rəqəmsal mühitdə yaşayırıq. Süni intellektin gəlişi hər bir sahədə olduğu kimi, təhsildə də problemlər yaradır, yeni çağırışlar tələb edir. Bu çağırışlara mütəmadi olaraq cavab vermək üçün qanunvericilikdə dəyişikliklər olunur. Amma bu, yalnız bizim ölkəmiz üçün yox, qlobal bir problemdir. Təhsil hazırda ciddi transformasiya tələb edir. Lakin təhsil bir az konservativ olduğu üçün bu transformasiyaya gec keçə bilirik. Bu da bir az çətinliklər yaradır. Amma düşünürəm ki, həyata keçirilən islahatlar, müəllimlərin peşəkar inkişafı ilə bağlı atılan addımlar, sertifikasiya prosesi təhsilin inkişafı üçün açılan qapılardır. Sadəcə biz bir şeyi dərk etməliyik ki, təhsil müəllimdən yüksəkdə keyfiyyət dəyişikliyi yarada bilməz. Müəllim nə qədərdirsə, təhsil də o qədərdir. Ona görə də bizim müəllimlərimiz, onların şüuru, yanaşması dəyişməlidir. Əgər akademik bilik verən təhsildən bacarığa keçidi edə bilməsək, yenə geri qalacağıq. Bu gün bütün dünyanın danışdığı bacarıqların formalaşmasıdır. Tənqidi, analitik, kommunikativ bacarığın formalaşması ciddi sıçrayış yarada bilər. Mən bir sıra misallar da gətirə bilərəm. Andres Şleherin beynəlxalq qiymətləndirmədə Azərbaycanın nəticələrinə uyğun olaraq dediyi bir neçə fikri diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. O qeyd edir ki, çox təəssüflər olsun, Azərbaycanda şagirdlər hələ də 15 il əvvəl öz prestijini itirmiş peşələri seçirlər. Bu, ciddi siqnaldır və bunun haqqında düşünməliyik.

Onun qeyd etdiyi ikinci məsələ, biz verdiyimiz tapşırıqlarda azərbaycanlı şagirdlərin hansı üstün cəhətini görürük? Onlar əzbər xarakterli cavabları tez mənimsəyib cavablandırırlar. Amma onların analitik tərəfini tam mənası ilə reallaşdıra bilmirlər. Bu problemlərin həlli isə yenə də müəllimdən keçir.

- Müəllimdən söz düşmüşkən, sizcə, yeni dövrün müəllimləri ilə köhnələr arasında hansı fərqlər var?

- Gəlin “yeni” və “köhnə” deyə ayırmayaq. Müəllim müəllimdir. Sadəcə öz üzərində çalışan, müasir dövrün tələbini anlayan və nəbzi tutan müəllimlərimiz var - həm yaşlı, həm də gənc nəslin arasında. Amma eyni zamanda, klassik düşünən, “bizim dövrümüzdə belə idi”, “nə olmuşdu ki, biz öyrənə bilmədik?” deyən müəllimlərimiz də var. Onlar yalnız gileylənirlər. Çünki bu gün yeni nəsil görüntü və təhlil tələb edən nəsildir. Biz onlarla ayaqlaşmasaq, bizə çətin olacaq. Özü də bu, yalnız müəllim-şagird münasibətində yox, valideyn-övlad münasibətində də belədir. Mən çox valideynlər görmüşəm ki, onlar “mən övladımın öhdəsindən gələ bilmirəm” deyir. Bu da nəsillər arasındakı fərqlərin olmasıdır.

Bununla yanaşı, qlobal problemlərin həlli istiqamətində də addım atmalıyıq. Biz şəxsiyyət tərbiyəsindən danışırıqsa, müəllim yalnız akademik bilik verən şəxs olmamalıdır, həm də xarakteri, vətəndaş mövqeyini və dünyagörüşü olan şəxsiyyəti formalaşdırmalıdır. Bu, yalnız akademik biliklə formalaşan məsələ deyil. Görürsünüz, transformasiya məktəb üçün yeni məzmun gətirir. Bu gün məktəblər akademik biliyin verilməsini rəqəmsal mühitə aparmalıdırlar. Amma o təmas, ünsiyyət, xarakterin formalaşmasında müəllim uşağın inkişafına fokuslanmalıdır. Onda biz uğur qazanacağıq. İndi də süni intellekt gəlir. Bundan istifadə edən müvafiq qurumlar var ki, onlar yeni nəslin mənəvi dəyərlərinin aşılmasında bu vasitələrdən məharətlə istifadə edirlər. Yəni əgər əvvəlki dövrdə uşağın tərbiyəsində ailə, məktəb rol oynayırdısa, indi rəqəmsal mühit bunları üstələyir. O rəqəmsal mühit bütün dünyanın dəyərlərini gətirir. Uşaqlar haqqında danışanda, valideynlərin bir sözü olur: “görən bu uşaq kimə oxşayıb?” Əslində rəqəmsal mühitdən aldığı dünyanın müxtəlif dəyərlərinin istiqamətidir ki, onda bir xarakter formalaşdırır. Orada zəiflik, dözümsüzlük, etinasızlıq, məsuliyyətsizlik də var. Bunlar yeni nəsil üçün rəqəmsal mühitin ötürdüyü “dəyərlər”dir. Biz uşaqların tərbiyəsi istiqamətində alternativ məzmun yarada bilməliyik.

Bu istiqamətdə ciddi islahatlar aparılır. Son dövrlər cənab Prezident İlham Əliyevin uşaqların, gənc nəslin rəqəmsal mühitdə qorunması, onların mənəvi dəyərlərinin formalaşdırılması istiqamətində sərəncamları olub. Bu, gələcək nəsillər üçün ən ümdə məsələlərdir. Həmçinin bilirik ki, “Uşaq hüquqları haqqında” yeni qanun qəbul olundu. Orada da yeni yanaşmalar var. Eyni zamanda kibertəhlükəsizlikliklə bağlı qəbul edilən qanun layihələri diqqəti cəlb edir. Azərbaycanda dövlət səviyyəsində gənc nəslin inkişafına istiqamətlənən töhfələrdir.

- Elə təhsil istiqamətində qəbul edilən sərəncamlardan, sənədlərdən danışmışkən, buna “Mədəniyyət Konsepsiyası – 2040” sənədini də misal göstərmək olar. Maraqlıdır, bu sənədin təhsil istiqamətində məqsədi nədən ibarətdir?

- Çox yaxşı məsələyə gəlib çıxdıq. Əslində “Mədəniyyət Konsepsiyası – 2040” sənədi Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənib. Bu sənəd yalnız mədəniyyət, irs, incəsənət anlayışı ilə məhdudlaşmır. O mənada ki, yeni nəslin mədəni inkişaf modelinin formalaşdırılmasına istiqamətlənən sənəddir. Burada təhsillə bağlı məsələləri qabartmaq istəyərdim. Sənəddə qeyd edilən kommunikativ mədəniyyətin, davranış mədəniyyətinin formalaşdırılması ondan xəbər verir ki, biz təhsil-mədəniyyət konsepsiyasını hazırlaya bilərik. Bu, əslində vacib və aktual məsələdir. Qazandığımız Zəfərdən sonra, Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar içərisində yeni cəmiyyət quruculuğu aktual məsələdir. Yəni biz gələcək üçün hansı insan modelini formalaşdırırıq? Bu, konseptual sənəd olaraq hazırlanmalıdır.

“Mədəniyyət Konsepsiyası – 2040” sənədində həmçinin Azərbaycan dilinin inkişafı, onun regional təsiri və s. məsələlər də öz əksini tapır. Mənim bu haqda da məqalələrim olub. Təhsilin özündə hər yaş mərhələsi üçün söz bazasının formalaşmasını inkişaf etdirməliyik.

- Uzun müddət Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin sədri olmusunuz. Fəaliyyətiniz dövründə sizi bu istiqamətdə ən çox düşündürən çətinlik nə ilə bağlı idi?

- Məni ən çox düşündürən məktəblərdə metodiki işin zəif olması, müəllimlərin hələ də klassik üslubda dərs keçməsi, müasir dövrün tələblərinə uyğun bacarıqlara fokuslanmaq yox, akademik biliklərə istiqamətlənmək idi. Əlbəttə, burada başqa subyektiv amillər də var. Nə qədər ki, bizim valideynlər məktəbə ali təhsil anlayışı ilə yanaşırsa, bu, çox ciddi ziddiyyətlər yaradacaq. Yəni valideynlər düşünmür ki, mənim övladımın dünyagörüşü, bacarıqları hansı səviyyədədir, yalnız onun ali məktəbə qəbul olmasını düşünürlər. Həmin uşağın ali məktəbi bitirdikdən, diplom aldıqdan sonra cəmiyyətə nə dərəcə lazımlı kadr olması isə qalır kənarda. Sonra da başlayırlar iş axtarmağa. Mən düşünürəm ki, gənclik təkcə iş axtaran yox, həm də iş quran olmalıdır. Bunun üçün isə bacarığın formalaşması vacibdir.

- Bildiyiniz kimi, ötən aylarda “İdrak” liseyində şagird müəllimi güllələmişdi. Hətta bənzər hadisə qonşu ölkədə, Türkiyədə də baş verdi. Yeni nəsil uşqlarda bu kimi aqressiyanın səbəbi nədir?

- Bu aqressiynın səbəbi bayaq dediyim kimi rəqəmsal mühitdir, valideynlərin bu sahədə yetərincə savadının olmamasıdır. Nəzarətdən kənarda uşaq kimlə ünsiyyət qurur, hansı oyunlara qoşulur – bunu nə valideyn bilir, nə də məktəb. Uşaqları intihara qədər sürükləyən oyunlar var. Təbii ki, bunun qarşısının alınması üçün qanunvericilik sənədləri imzalanıb. Müəllim-şagird, valideyn-övlad münasibətləri kommunikativ ünsiyyət prosesindən keçir. Yəni etibarın qazanılması, etinasızlığın aradan qaldırılması, məsuliyyət və empati hisslərinin qurulması ən önəmli məsələdir. O kiçik ekranlar valideyni övladdan, müəllimi də şagirddən uzaqlaşdırır. Yaxınları ilə ünsiyyət qura bilməyən uşaqlar kiçik ekranlarla ünsiyyətə girirlər. Bu fəsadlar buradan yaranır. Dünyanın bir çox ölkələrində qadağalar mövcuddur. Lakin bu, kifayət deyil. Bu istiqamətdə valideynlərlə işləmək lazımdır. Çünki valideynlər rəqəmsal sahədə savadlı olmasalar, öz övladlarını da müəyyən istiqamətə yönləndirə bilməyəcəklər.

- Müəllimlərin əvvəlki dövrlə müqayisədə sosial durumu kifayət qədər yaxşılaşıb, nüfuzları üçün isə eyni sözü demək olmur. Problem doğrudan da sadəcə rəqəmsal mühitdir, ya başqa səbəblər var?

- Bizim xalq təhsilə xüsusi önəm verir. Sosial vəziyyəti o qədər də yüksək olmayan insan belə, ən son tikəsini öz övladının təhsilinə yönəldir. Bu, çox yaxşı cəhətdir. Bununla yanaşı, “övladımı hansı istiqamətdə tərbiyə etməliyəm?”, “o mütləqmi ali məktəbə qəbul olmalıdır, yoxsa peşə təhsilində də bunu etmək mümkündür?” kimi düşünmək lazımdır.

Ətraflı